In 2006 volop aandacht voor Duitse verzetstheoloog
Toen een nazi-beul in de morgen van 9 april 1945 de strop om zijn hals legde, was dit de uiterste consequentie van ds. Dietrich Bonhoeffers keuze om Christus na te volgen. Deze Duitse theoloog, die in verzet kwam tegen Hitler, werd honderd jaar geleden geboren. Omdat hij nog altijd velen fascineert, is 2006 uitgeroepen tot Bonhoeffer-jaar.
Dietrich Bonhoeffer, wiens honderdste geboortedag zaterdag 4 februari wordt herdacht, geldt als een van de invloedrijkste protestantse theologen van de vorige eeuw. Wat is er zo bijzonder aan deze begaafde godgeleerde, die op 39-jarige leeftijd wegens zijn verzet tegen het nationaal-socialisme werd opgehangen?
Getroffen
''Ik heb Christus bij Bonhoeffer leren kennen,'' zegt ds. Jos Douma, predikant van de gereformeerd-vrijgemaakte Fonteinkerk in Haarlem en medeoprichter van de beweging Passie voor Preken. ''Dat bedoel ik in die zin dat ik door hem ontdekte dat het in het christelijk geloof draait om Jezus Christus. Via Bonhoeffer heb ik die heel centrale positie van Zijn Persoon leren zien.'' Is hij daarin dan zo uniek? ''Op de een of andere misschien toch wel,'' reageert Douma, ''maar het is niet zo gemakkelijk om exact te benoemen waarom. Je kunt in ieder geval stellen dat hij een van de meest christocentrische (op Christus gerichte, red.) theologen van de vorige eeuw was. Specifiek voor hem is zijn christocentrische spiritualiteit. Ik werd getroffen door een vraag uit een van zijn in Verzet en overgave gebundelde brieven: 'Wie is Christus vandaag voor ons?' Dat is een centrale vraag in zijn werk. Opeens viel bij mij het kwartje: àlles draait om Hem.''
Het was tijdens het schrijven van zijn dissertatie (De meditatie in het preekproces) dat hij Bonhoeffer voor het eerst op het spoor kwam. ''Dat is een ander aspect van hem dat erg belangrijk voor mij is: hij was intensief bezig met de meditatieve omgang met de Schrift. Daarin is hij als protestantse theoloog redelijk uniek, want het mediteren is vooral een katholieke bezigheid.''
Ooit maakte Bonhoeffer een rondreis langs Engelse kloosters, om de kloostertraditie te onderzoeken. In de periode '35-'37 heeft hij, in het evangelisch-lutherse seminarie van Finkenwalde, zelf geprobeerd vorm te geven aan een christelijk gemeenschapsleven (het 'Bruderhaus'). In Leven met elkander geeft hij een uitgebreide beschrijving van het meditatief omgaan met de Bijbel in dit Bruderhaus. Douma heeft er veel van geleerd. ''Op het punt van meditatief lezen, is hij sterk beïnvloed door de katholieke traditie. Daar kunnen we ook als protestantse bijbellezers ons voordeel mee doen. Bonhoeffer is hierbij een goede gids, naast iemand als Maarten Luther en enkele theologen uit de Nadere Reformatie, zoals Voetius en à Brakel.''
Naar welk boek uit zijn omvangrijke oeuvre grijpt Douma het vaakst? ''Hoewel ik het nooit helemaal heb gelezen, is dat toch Verzet en overgave,'' antwoordt hij. ''Er staan prachtige passages in, die ik vele malen heb herlezen. Onder andere een beroemde doopbrief, gericht aan een neefje. Eén citaat, uit een brief aan een onbekende vrouw, gaat al jarenlang met mij mee: 'Als het woord van een predikant gewicht heeft, komt dat niet omdat hij allerlei taalkundige overwegingen heeft gemaakt, maar eenvoudig hieruit: uit de dagelijkse persoonlijke omgang met de gekruisigde Christus.' Dat heeft mij toen zeer aangesproken en het is iets wat ik mij nog altijd probeer eigen te maken. Het woord doet pas wat wanneer het als het ware rechtstreeks vanaf het kruis tegen jezelf gezegd is.''
Op dit moment houdt Douma een prekenserie rond het thema 'Bidden met de Psalmen'. Het gelijknamige boekje dat Bonhoeffer hierover schreef, neemt hij in de voorbereiding van zijn preken vaak ter hand. ''Bij hem heb ik geleerd hoe je op een christocentrische manier met de psalmen kunt omgaan. 'De psalmen zijn het gebedenboek van Jezus Christus,' zegt hij ergens. Op weg naar Pasen wil ik straks een nieuwe prekenserie houden over het thema 'Jezus spreekt ons aan'; dan zal ik vrij intensief gebruikmaken van Bonhoeffers Navolging. Wat hij daarin bijvoorbeeld zegt over goedkope genade tegenover kostbare genade, is ook vandaag uitermate actueel.''