Gezegend bent u, HEER onze God!
Kijk de preek terug op YouTube:
Luister de preek terug als podcast:
1
Herinneren jullie je dit zinnetje nog: ‘En wat zeggen we dan…?’ Misschien heb je het onlangs nog gezegd.
Als kinderen een feestje hebben gehad bij een vriendje, en als ze dan thuis worden gebracht of opgehaald, dan zegt de vader of de moeder bij het afscheid nemen: ‘En wat zeggen we dan…?’ ‘Dank u wel voor alles!’ ‘Goed zo!’ Dat is een manier om je kinderen te leren dat het belangrijk is om ‘dank u wel’ te zeggen.
Zo’n dankdienst als vanavond heeft eigenlijk een zelfde functie. We leren samen ‘Dank U wel’ te zeggen tegen God. Want dat moet je leren. Je vergeet het soms zomaar. Of er zijn dingen gebeurd die het moeilijk maken om dankbaar te zijn.
Wat is dat eigenlijk precies: danken? Wat gebeurt er dan? Wat gebeurt er met God? Wat gebeurt er met jou? Wat gebeurt er met eten en drinken en met werk en met het huis waarin je woont als je ervoor gaat danken?
2
Zoekend in de Bijbel naar woorden als ‘dank’ en ‘dankzegging’ en ‘dankgebed’ kwam ik bij dit verhaal uit Marcus 8 uit.
Vers 6: ‘Hij nam de zeven broden en sprak het dankgebed uit’.
Vers 7, als het gaat over de vissen: ‘Hij sprak er het zegengebed over uit.’
Dat zijn twee korte opmerkingen waar je zomaar overheen leest. Want het lijkt eigenlijk heel vanzelfsprekend. Voordat ze samen gaan eten, spreekt Jezus kort een paar woorden van gebed. Misschien, zou je kunnen denken, wel heel eenvoudig: ‘Here, zegen dit eten, amen.’ En na het eten: ‘Here, dank u voor dit eten om Jezus’ wil, amen.’ Maar dat zullen niet de woorden zijn die Jezus gebruikte. Er staat heel kort: Jezus sprak ‘het dankgebed’ uit, en: ‘het zegengebed’. Marcus gaat er blijkbaar vanuit dat zijn lezers wel wisten wat voor gebed dat was, welke woorden er werden gesproken.
Wat zei Jezus dan precies toen hij dat dankgebed uitsprak? En toen ik me daar in ging verdiepen kwam ik in de wereld van de Joodse gebedstradities uit. En die wereld gaat vanavond even open via één Hebreeuws woord, dat voor mijzelf eigenlijk ook best nieuw was, en dat ik jullie vanavond ook wil aanreiken. Het woord zal ons helpen om te komen tot een verdieping in ons danken.
Dit is dat woord: beracha. Misschien ken je het woord uit de Bijbelse naam: Berechja. Die naam betekent: ‘De HEER zegent’. En u kent vast ook wel de Joodse jongensnaam: Baruch. Dat betekent: ‘Gezegend’. Steeds keren die drie letters terug, want Hebreeuwse werkwoorden hebben bijna altijd drie medeklinkers, met steeds verschillende klinkers ertussen: B R K. De beracha is dus: de zegen, het zegengebed en ook de dankzegging
Beracha is een belangrijk woord in de Joodse geloofsbeleving. En Jézus was een Jood. Jezus heeft de Joodse geloofsbeleving ingeademd. Hij heeft erin geleefd. Jozef en Maria hebben hem leren bidden volgens de gewoonte van de Joden in die tijd. Jezus ging ook gewoon naar de synagoge en naar de tempel. Zeker, Jezus heeft daar ook kritisch tegenaan gekeken, maar dat wil beslist niet zeggen dat heel de Joodse geloofsbeleving door hem is weggegooid.
Ik denk dat we onszelf als christelijke kerk tekort doen als we geen oog hebben voor onze wortels in het Jodendom. En vanavond betekent dat heel concreet: als we willen leren danken, dan doen we onszelf tekort als we ons niet verdiepen in de Joodse gebedscultuur.
Daarom vanavond aandacht voor het Joodse gebed: de beracha. In het Grieks van het Nieuwe Testament staat er dan: eucharistia of eulogia. En als we dat woord eucharistie horen denken we automatisch aan de Rooms-Katholieke variant van het Avondmaal: de eucharistie, genoemd dus naar de woorden van de ‘dankzegging’. Want ook bij het instellen van het Avondmaal komen we tegen dat Jezus het brood nam en de dankzegging uitsprak. De eucharistie is dat, of: de beracha.
De beracha is in essentie een gebedszin die zo luidt (Hebreeuws): ‘Gezegend bent u, HEER onze God, Koning van het heelal…’.

In het Hebreeuws, van rechts naar links gelezen: Baroech atta Adonai, ellohenoe mèlèch ha oolaam.
En dan kan er van alles volgen. Bijvoorbeeld dit, voordat je je brood gaat eten: ‘Gezegend bent u, HEER onze God, Koning van het heelal, die het brood uit de aarde voortbrengt.’
Of als je het graan op het land ziet staan: ‘Gezegend bent u, HEER onze God, Koning van het heelal, die het voedsel van de aarde doet ontstaan.’
Als Jood leerde je van kinds af aan om alle dingen van het gewone aardse leven te verbinden met God, om in al het aardse de hemel te zien. Bij alle dingen moet daarom volgens de Joodse overlevering een zegening worden uitgesproken, een beracha.
3
Wat gebeurt er nu als je een beracha bidt? Wat is de diepe bedoeling daarvan? Ik ga er nu vier opmerkingen over maken om de diepere betekenis van de beracha samen te peilen.
1 Alles is heilig!
De bedoeling van het uitspreken van een beracha is dat je als bidder alle gewone dingen van het leven leert verbinden met God. Sterker nog: door een beracha uit te spreken maak je contact met het diepere geheim van alle dingen, met de heiligheid van alles.
We lopen het gevaar om het leven op te delen in twee gebieden: het aardse en het hemelse, het profane en het heilige, en het heilige en het hemelse zijn dan van meer waarde dan het profane en het aardse. Dat kan leiden tot een vergeestelijking die geen recht doet aan het aardse bestaan dat God heeft geschapen.
Ergens in de Talmud (Joods onderwijs) staat het zo: ‘Als je op aarde ergens van geniet zonder een zegening uit te spreken, is het alsof je het gestolen hebt.’
Dat is een belangrijke gedacht als we leren danken op dankdag! Alles is heilig voor God!
2 Het gaat om God zelf!
We zegenen in de beracha Gód! Dat kan vreemd klinken. ‘Gezegend bent u, HEER onze God!’ Of ook: ‘Wij zegenen u, HEER onze God!’ Hoezo zegenen wij God, God zegent ons toch? Maar evengoed is het wel Bijbels. We kennen het wel uit Psalmen die we zingen. Psalm 103: ‘Zegen mijn ziel, de grote naam des HEREN’. Je kunt dat werkwoord barach ook wel vertalen met lofprijzen, bewonderen, dankzeggen. En dat gebeurt ook regelmatig.
Bijvoorbeeld in Psalm 103. Daar staat in de NBV:
“Prijs de HEER, mijn ziel,
prijs, mijn hart, zijn heilige naam.
Prijs de HEER, mijn ziel,
vergeet niet één van zijn weldaden.”
Maar daar staat toch echt dat Hebreeuwse woord barach. ‘Zegen de HEER, mijn ziel!’
We komen dat ook in het Nieuwe Testament tegen. Een voorbeeld. Efeziërs 5:20 zegt: “Dank God, die uw Vader is, altijd voor alles in de naam van onze Heer Jezus Christus.” Daar staat hetzelfde woord eucharistie of in het Hebreeuws beracha dat we ook kunnen vertalen met zegenen.
En dat moet dus volgens Paulus ‘altijd’ en ‘voor alles’. Heel de dag door dus de HEER God zegenen (lofprijzen, dankzeggen, bewonderen) voor alle dingen. Daarin klinkt mee wat de joodse overlevering ook zegt, namelijk dat een vrome jood meer dan 100 zegeningen (berachot, meervoud van beracha) per dag moet uitspreken. Dat is de manier om God te eren: niet een beetje, maar hem álle eer geven!
Gód zegenen dus, dat is de essentie van de beracha. Ik denk dat de meesten van ons een zegen vragen over het eten: ‘Heer, zegen dit eten, zegen dit brood’. De jood zegent niet het brood maar zegent God die de schepper en de gever is van het brood.
Voel je dat de blikrichting anders is? We leren door middel van de beracha dat we ons niet moeten focussen op de gave maar op de Gever, niet op wat we krijgen, maar op Hem die het ons geeft. De beracha is een voortdurende oefening om niet alleen de gaven van God te willen ontvangen, maar vooral God zelf.
3 Het gewone is een wonder!
Het zegengebed geeft uitdrukking aan het gevoel van bewondering en verwondering. Wij denken vaak dat een wonder iets is dat buiten alle gewone kaders valt. Het wonder is de uitzondering.
Maar in het Joodse denken is elk stukje van de werkelijkheid – het meest alledaagse en het meest onalledaagse – een vindplaats van God. Brood is niet alleen maar voedsel, maar vóór alles een teken van Gods goede zorg. De zon is niet alleen een bron van licht en warmte, maar vóór alles uiting van Gods scheppende liefde. Op het eerste gezicht zijn de dingen gewoon, maar bij nader inzien hebben alle dingen hun geheim, het geheim dat verwijst naar de levende God. En het is het bidden van de beracha dat ervoor zorgt dat we het wonder in het gewone weer zien, dat we God ontdekken achter alles wat ons ten deel valt.
Een andere joodse rabbi heeft het zo gezegd: ‘De wereld is vol van geestelijke pracht, vervuld van verheven en prachtige geheimen. Maar een kleine hand voor de ogen verbergt alles.’ Het bidden van de beracha heeft de kracht om deze kleine hand weg te nemen en een zicht te geven op de alledaagse werkelijkheid die vol is van Gods aanwezigheid! En zo wordt alles, hoe alledaags ook, goddelijk geschenk.
4 Ook voor negatieve dingen zegenen we God!
De essentie van het zegeningsgebed is dat we onze dankbaarheid naar God toe tot uitdrukking brengen. Maar kan dat altijd? Is er altijd reden tot dankbaarheid? Als je werkloos bent geworden, als je het in financieel opzicht moeilijk hebt, als je te maken hebt met ziekte, met sterven of met ander verlies waardoor er veel zorg en verdriet in je leven is – kun je dan wel een beracha uitspreken? Voor een antwoord op die vraag vertel ik u een joods verhaal.
Een vrome man vroeg eens aan rabbi Elimelech: ‘Hoe is het mogelijk om God met evenveel dankbaarheid te zegenen voor slecht nieuws als voor goed nieuws?’ Elimelech antwoordde de vrome man: ‘Ga naar het huis van mijn broeder, de heilige rabbi Susja, en stel hem dezelfde vraag.’
Toen de vrome man bij rabbi Susja kwam, zag hij in een oogopslag hoeveel deze rabbi moet hebben geleden tijdens zijn lange leven. Zijn gezicht en zijn lichaam waren getekend door de pijn van ziekte, zorgen en armoede. Toen vroeg de vrome man aan rabbi Susja: ‘Hoe is het mogelijk om God met evenveel dankbaarheid te zegenen voor slecht nieuws als voor goed nieuws?’ En rabbi Susja antwoordde: ‘Waarom vraag je dat aan mij? Hoe zou ik daar een antwoord op kunnen geven? Mij is nooit iets ergs overkomen.’
Dat is de uitwerking van een leven lang God zegenen door middel van de beracha. Alle dingen zegenen betekent namelijk ook dat negatieve ervaringen zoals ziekte en armoede of onrecht een reden is om Gód te zoeken en niet om je in wanhoop van Hem af te sluiten.
Natuurlijk is er ook plaats voor de smeekbede waarin we God vragen om herstel van gezondheid of om recht of om herstel. De Psalmen zijn er vol van. Maar ook daarvan is het diepste doel: de lofprijzing van Gód die uit gevaren redt.
4
Als we nu dan nog even terug gaan naar het verhaal over die wonderbare spijziging – dan begrijpen jullie dat ik daar vanavond maar één element heb uitgehaald. Maar we zien nu ook dat er achter dat ene zinnetje een wereld schuil gaat. Want wat zien we, als het ware met die kleine hand voor de ogen? We zien 4000 mensen die honger hebben, zeven broden en een paar kleine vissen. Dat is dus drie keer niks. Dat is gewoon veel en veel te weinig.
En dan kijkt Jezus op naar de hemel, en er klinkt de beracha: ‘Gezegend bent u, HEER onze God, koning van het heelal, die het brood uit de aarde voortbrengt, die de schepper is van alles wat leeft in het water. Gezegend bent u, HEER onze God.’
En dan wordt in datgene wat gewoon te weinig is het wonder zichtbaar. ‘De mensen aten tot ze verzadigd waren.’ Dat is gewoon een wonder. We zien God aan het werk. We worden weggehaald uit onze eigen onmogelijkheden.
En al biddend gaan we open voor Gods mogelijkheden, gaan we open voor God zelf.
5
We laten deze preek nu overgaan in een gebed, waarin we samen de beracha een aantal keren hardop zeggen. Laten we dat alvast één keer samen doen:
Gezegend bent u, HEER onze God, koning van het heelal…
Telkens als ik straks de woorden spreek “dan zeggen wij samen” – spreken we deze woorden samen hardop uit.
Laten we bidden:
God onze HEER, machtige Schepper van hemel en aarde, Vader van Jezus Christus, als we zien hoe kunstig de schepping in elkaar zit, zo kleurrijk en afwisselend, van grasspriet tot melkwegstelsel, en als we zien hoe de seizoenen elkaar afwisselen, dan zeggen wij samen:
Gezegend bent u, HEER onze God, koning van het heelal,
> die alles gemaakt heeft door de kracht van zijn woord.
God onze HEER, als we van ons dagelijks voedsel genieten, van brood, vlees, melk, wijn, groente, fruit, als we elke dag opnieuw verrast zijn door uw overvloed van gaven dan zeggen wij samen:
Gezegend bent u, HEER onze God, koning van het heelal,
> die zijn kinderen voedt en die zegent de vrucht van de wijnstok.
God onze HEER, als we kijken naar de dieren op het veld, naar de jonge dieren die werden geboren in het voorjaar en die weer volwassen worden, als we de vogels in de lucht zien vliegen en de vissen zien zwemmen in het water van zeeën en rivieren, dan zeggen wij samen:
Gezegend bent u, HEER onze God, koning van het heelal,
> die alle dieren met wijsheid heeft gemaakt.
God onze HEER, als we tot ons laten doordringen dat we leven in welvaart, dat de meesten van ons meer dan genoeg van u hebben ontvangen om volop te leven dan zeggen wij samen:
Gezegend bent u, HEER onze God, koning van het heelal,
> die een God is van overvloed en rijkdom en die er behagen in schept om mensen te vervullen met zijn overstelpende goedheid.
God onze HEER, als we zien hoeveel mensen het beste van zichzelf geven in hun dagelijks werk, in de landbouw, op boerderijen, in de natuur, in ziekenhuizen, in verzorgingshuizen, in kantoren, in fabrieken, in het openbaar vervoer, in het werk aan de weg, in banken en andere bedrijven, op scholen en universiteiten, dan zeggen wij samen:
Gezegend bent u, HEER onze God, koning van het heelal,
> die ons bemoedigt door te zeggen dat onze inspanningen niet vergeefs zijn als we ons in alles aan hem toewijden.
God onze HEER, als we tegenslagen ervaren, als we armoede kennen, als er pijn of lijden of ziekte is, als ons leven niet gaat zoals we het zo graag zouden willen, als we worstelen met verdriet en gemis, dan zeggen wij samen:
Gezegend bent u, HEER onze God, koning van het heelal,
> die mensen redt uit hun nood, die treurenden steunt met zijn troostrijke woorden, die het geknakte riet niet afbreekt en de kwijnende vlam niet zal doven.
Dank U dat U ons hoort en ziet, door Jezus Christus onze Heer. Amen.
