Je bent geliefd, je wordt gevormd
Leerpreek bij Johannes 10:1-15 en Hoofdstuk 2 van ‘De leerlingen’ van Daan Molenaar
1
Stel je voor dat je morgen wakker wordt en dat alles wat je vandaag over jezelf kunt vertellen, ineens niet meer klopt. Je hebt geen werk meer. Je gezondheid laat je in de steek. Je kinderen hebben je niet meer nodig zoals vroeger. De mensen die je altijd waardeerden, kijken niet meer naar je om. Je kunt niet meer wat je eerder wel kon. Wat blijft er dan nog van je over? Wie ben je dan nog?
Dat is de vraag waar we vanmiddag mee beginnen: wie ben je eigenlijk? Het gaat over je identiteit. Dat is een woord dat we tegenwoordig vaak gebruiken. Je identiteit is wie je bent, hoe je naar jezelf kijkt, wat jou tot jou maakt. En als iemand je vraagt wie je bent, begin je waarschijnlijk van alles over jezelf te vertellen.
We ontlenen onze identiteit aan allerlei dingen. In het boek ‘De leerlingen’ wordt op bladzijde daar een herkenbare opsomming van gegeven. We ontlenen onze identiteit aan wat we doen. Aan wat we hebben. Aan wat we ervaren. Aan het ideaalbeeld dat we van onszelf hebben. Aan wat anderen van ons vinden. Aan de strijd die we voeren. Soms zelfs aan onze pijn.
En dat zijn ook allemaal dingen die horen bij ons leven. Maar er zit wel iets kwetsbaars in. Want wat gebeurt er als je niet meer kunt doen wat je altijd deed? Als je verliest wat je had? Als anderen anders over je gaan denken? Wie ben je dan nog?
In deze leerpreek ontdekken we dat er een diepere identiteit bestaat. Een identiteit die je niet zelf hoeft te maken, maar die je mag ontvangen. Een identiteit die begint bij deze woorden: je bent geliefd.
2
Misschien kennen jullie wel deze bekende uitspraak van Max Lucado: ‘God houdt van je zoals je bent, maar Hij weigert je zo te laten. Hij wil dat je op Jezus gaat lijken.’ Of zo, alsof God zelf je aanspreekt: ‘Ik hou van je zoals je bent, maar ik hou te veel van je om je te laten zoals je bent.’
Daarin komen twee belangrijke kanten van Gods liefde bij elkaar. Allereerst: God houdt van je zoals je bent. Je hoeft niet eerst een beter mens te worden. Je hoeft niet eerst je leven op orde te hebben. Je hoeft niet aan allerlei verwachtingen te voldoen. Je bent geliefd. Hier en nu. Met je mooie kanten en je minder mooie kanten. Met alles wat goed gaat en alles waar je mee worstelt.
En dan komt het tweede: God laat je niet zoals je bent. Want Gods liefde is niet alleen een liefde die jou aanvaardt, maar ook een liefde die jou in een veranderingsproces brengt. God verlangt ernaar dat je groeit in je mens zijn, dat je steeds meer op Jezus gaat lijken.
En daarmee komen we bij een belangrijk thema uit hoofdstuk 2 van ‘De leerlingen’: vorming, geestelijke vorming. Dat is het proces waarin we door de Heilige Geest steeds meer gevormd worden naar het beeld van Jezus Christus. Of zoals ik het in de vorige leerpreek omschreef: ‘Vorming is het proces waarin je steeds meer wordt wie je bedoeld bent te zijn.’
Maar het is dus wel heel belangrijk om goed te letten op de volgorde.
We hoeven niet te veranderen om geliefd te wórden.
We gaan veranderen omdat we geliefd zijn.
3
Hoe word je gevormd? Waardoor word je gevormd? Hoe ziet dat vormingsproces eruit? Dit zijn denk ik belangrijke vragen als het om kerk zijn gaat. Want de kerk is de plek waar mensen samenkomen, door Jezus bij elkaar gebracht, om gevormd te worden naar zijn beeld. Daar zijn we allereerst kerk voor.
Ik wil graag een citaat van C.S. Lewis delen dat al veel jaren met me mee gaat. Het komt uit zijn boek ‘Onversneden christendom’:
“De kerk bestaat nergens anders voor dan mensen te verbinden met Christus (‘draw men into Christ’) , om van hen kleine christussen te maken (‘little christs’). Als ze dat niet doen, zijn alle kathedralen, geestelijken, bedieningen, preken en zelfs de Bijbel zelf eenvoudigweg een verspilling van tijd . God is om geen enkele andere reden mens geworden.”
Die uitdrukking ‘draw men into Christ’ is nog niet zo gemakkelijk in het Nederlands te vertalen. We hebben dan wat meer woorden nodig:
- mensen binnenleiden in Christus,
- mensen binnenbrengen in het leven van Christus,
- mensen steeds dieper in Christus laten wortelen,
Maar in elk geval gaat het om een heel nauwe, intieme, levende verbondenheid met Christus. Door de reformator Calvijn wordt zelfs gesproken over een mystieke eenheid met Christus (unio mystica cum Christo).
Die eenheid, daarin gebeurt die verandering, daarin vindt dat vormingsproces plaats waarin we meer en meer op Jezus gaan lijken.
In het Nieuwe Testament worden verschillende uitdrukkingen gebruikt voor dat vormingsproces en binnen welke werkelijkheid dat plaats vindt:
- koninkrijk van God
- in Christus zijn
- het eeuwige leven
- het leven in al zijn volheid
We worden gevormd door te leven in Gods koninkrijk, in de liefdevolle aanwezigheid van Christus. Daar leren we denken, verlangen en handelen vanuit Gods liefde.
We worden gevormd door ‘in Christus’ te zijn, zoals Paulus dat noemt. Zoals de natuur een omgeving is die invloed op ons heeft, zo is Christus de werkelijkheid waarin we leven en gevormd worden.
We worden gevormd door het eeuwige leven, dat nu al begint. Jezus zegt in Johannes 17 vers 3: “Het eeuwige leven, dat is dat zij U kennen, de enige ware God, en Hem die U gezonden hebt, Jezus Christus.” Het gaat om een steeds diepere verbondenheid met God.
We worden gevormd door het leven in al zijn volheid, waar Jezus in Johannes 10 vers 10 over spreekt. Een leven dat overstroomt van liefde, vrede, vreugde en genade. Het leven zoals God het bedoeld heeft.
Geestelijke vorming is dus nooit iets wat we zelf tot stand brengen, maar altijd iets wat in ons gebeurt doordat we in aanraking komen en blijven Gods koninkrijk, in verbondenheid met Christus, die het eeuwige leven, het leven in al zijn volheid met ons deelt.
4
En nu we bij Johannes 10 vers 10 zijn aangekomen is het tijd om ook iets anders te benoemen. Want het is natuurlijk prachtig om het te hebben over koninkrijk van God, in Christus zijn, eeuwig leven, leven in al zijn volheid – en ik hoop dat jullie daar ook allemaal iets van proeven en meemaken. Maar er is ook een andere werkelijkheid, die in onze beleving soms veel echter aanwezig is.
Want we leven ook in een wereld waarin allerlei krachten werkzaam zijn die ons juist bij dat volle leven vandaan trekken. Krachten die ons niet dichter bij Christus brengen, maar verder bij Hem vandaan. Krachten die ons niet helpen om meer op Jezus te gaan lijken, maar die ons juist in een heel andere richting vormen.
En dat is precies waar Jezus het over heeft in Johannes 10 vers 10. Voordat Hij zegt dat Hij gekomen is om ons het leven te geven in al zijn volheid, zegt Hij iets anders: “Een dief komt alleen om te roven, te slachten en te vernietigen.”
Dat is nogal een tegenstelling. Jezus komt om leven te geven. Maar er zijn ook dieven die het leven juist van ons willen afpakken. Die ons beroven van de liefde, de vrede, de vreugde en de vrijheid die Jezus ons wil geven. Daar zit trouwens een opklimming in in die drie woorden: roven, slachten, vernietigen.
Roven betekent dat je iets wordt afgenomen wat van jou is. Iets wat waardevol voor je is, iets wat bij je leven hoort. Je kunt beroofd worden van je bezit, maar ook van je rust, je vreugde, je vertrouwen of je gevoel van veiligheid. Er wordt iets van je afgepakt wat je leven rijk en waardevol maakt.
Slachten gaat nog een stap verder. Dan wordt niet alleen iets van je afgenomen, maar wordt het leven zelf aangetast. Het beeld is dat van een schaap dat wordt gedood. Wat leeft, wordt kapotgemaakt. Wat zou kunnen groeien en bloeien, wordt afgebroken. Het gaat niet meer alleen om verlies, maar om de dood.
En dan het derde woord: vernietigen. Dat is de meest verstrekkende uitdrukking. Het gaat om verwoesting, om het volledig te gronde richten van wat goed en mooi is. Niet alleen iets afpakken, niet alleen het leven aantasten, maar alles kapotmaken.
Jezus schetst hier de vernietigende werking van het kwaad. Het kwaad is niet alleen iets wat ons een beetje dwars zit of ons leven wat moeilijker maakt. Het is een werkelijkheid die ons berooft van wat God ons wil geven, die het leven aantast en uiteindelijk op vernietiging uit is.
Die dieven dus, die roven, slachten en vernietigen – die staan voor die andere werkelijkheid die er ook is en grip op ons krijgt en ons vormt, maar dan een verkeerde kant op. Daarom is geestelijke vorming ook een geestelijke strijd. Er is iets wat ons naar Christus toe trekt, maar er is ook van alles wat ons bij Hem vandaan trekt.
5
In de christelijke traditie worden drie belangrijke tegenkrachten onderscheiden. Drie machten die ons willen beroven van het leven in al zijn volheid: de duivel, de wereld en ons eigen vlees. In hoofdstuk 2 van ‘De leerlingen’ gaat het er ook over. Daar is de volgorde: de duivel, het vlees, de wereld. Maar ik kies nu even voor de bekende formulering uit de Heidelbergse Catechismus, Zondag 52: “Onze doodsvijanden, de duivel, de wereld en ons eigen vlees houden niet op ons aan te vechten.”
Dat klinkt misschien als wat ouderwetse taal. Maar ik denk toch dat die drie woorden ons kunnen helpen om scherper te zien wat er eigenlijk gebeurt in ons leven. Welke tegenkrachten en tegenmachten er werkzaam zijn in de wereld, lijnrecht tegenover de krachten van het koninkrijk van de liefdevolle Aanwezigheid van Jezus Christus.
De eerste tegenkracht is de duivel. In het boek ‘De leerlingen’ wordt de duivel vooral verbonden met de leugen. Dat begint al in Genesis 3, waar de slang tegen Eva zegt: “Is het waar dat God gezegd heeft dat jullie van geen enkele boom in de tuin mogen eten?” Dat had God helemaal niet gezegd. Maar zo begint het: met twijfel zaaien over de woorden van God. En even later wordt de suggestie gewekt dat God eigenlijk niet goed is, dat Hij iets moois voor de mensen achterhoudt.
Dat is misschien wel de diepste leugen: dat God niet werkelijk goed is, dat Hij niet werkelijk van je houdt, dat je Hem niet kunt vertrouwen. En die leugen kan ook vandaag allerlei vormen aannemen. Bijvoorbeeld in de gedachte dat je niet goed genoeg bent, dat je er niet toe doet, dat je jezelf eerst moet bewijzen voordat je geliefd kunt zijn. Zo probeert de duivel ons weg te trekken bij de liefde van God. En zo maakt de duivel er een chaos van. Want dat betekent het griekse ‘diabolos’ dat wordt vertaald met ‘duivel’: de door elkaar gooier, de in de war maker, dat wat er voor zorgt dat het een chaos wordt.
De tweede tegenkracht is de wereld. En daarmee wordt natuurlijk niet bedoeld dat Gods prachtige schepping verkeerd is. Met ‘de wereld’ wordt hier bedoeld: de cultuur waarin we leven, voor zover die ons bij God vandaan trekt. De vanzelfsprekendheden, de gewoonten, de overtuigingen die we met elkaar delen. Dingen die we heel normaal zijn gaan vinden, terwijl ze misschien helemaal niet passen bij het leven in Gods koninkrijk.
In ‘De leerlingen’ wordt bijvoorbeeld genoemd hoe normaal het is geworden dat mensen voortdurend met elkaar in discussie zijn, dat we polariseren, dat we anderen beoordelen en veroordelen. Of denk aan onze consumptiecultuur, waarin we voortdurend de boodschap krijgen dat we meer nodig hebben om gelukkig te zijn. Meer spullen, meer succes, meer ervaringen. En voor je het weet ga je daarin mee. Niet omdat je daar per se heel bewust voor kiest, maar omdat je nu eenmaal leeft in een wereld waarin iedereen dat doet.
En zo worden we gevormd door de wereld. Vaak zonder dat we het merken. De wereld vertelt ons wat normaal is, wat belangrijk is, wat een geslaagd leven is. Maar Jezus vertelt ons een ander verhaal. Het verhaal van Gods koninkrijk, waarin niet succes en bezit centraal staan, maar liefde, vrede, vreugde, gerechtigheid en verbondenheid. Het leven in al zijn volheid.
En dan de derde tegenkracht: ons eigen vlees. Dat is misschien wel de meest vreemde uitdrukking van de drie. Want met ‘het vlees’ wordt niet ons lichaam bedoeld, alsof ons lichaam iets slechts zou zijn. Het gaat om onze menselijke natuur voor zover die zich van God afkeert. Om onze neiging om onszelf centraal te stellen. Om onze verlangens die een verkeerde richting krijgen.
In het boek ‘De leerlingen’ wordt dat heel eenvoudig samengevat met twee letters: IK. Als ons eigen ik voortdurend centraal staat, gaat het mis. Dan draait alles om wat ik wil, wat ik nodig heb, wat mij gelukkig maakt. En dat kan op allerlei manieren zichtbaar worden. In jaloezie, in hebzucht, in de behoefte om alles onder controle te houden, in het verlangen om altijd gelijk te krijgen. Zelfs goede verlangens kunnen ongezond worden als ze ons hele leven gaan beheersen.
En misschien herkennen we dat allemaal wel. Dat we graag liefdevol willen zijn, maar toch ongeduldig reageren. Dat we verlangen naar vrede, maar ons laten meeslepen door boosheid. Dat we weten dat eenvoud goed voor ons is, maar toch steeds meer willen hebben.
Drie tegenkrachten dus: de duivel die ons misleidt, de wereld die ons beïnvloedt en ons eigen vlees dat ons ik centraal stelt. En die drie werken vaak ook nog eens samen. Ze trekken ons weg bij het leven dat Jezus ons wil geven. Ze vormen ons in een andere richting dan de richting van Gods koninkrijk.
6
Maar daarmee is gelukkig niet alles gezegd. Want tegenover die drie tegenkrachten staat Jezus Christus. Hij is gekomen om ons het leven te geven in al zijn volheid. En door zijn Geest wil Hij ons bevrijden van alles wat ons bij dat leven vandaan trekt. Zodat we steeds meer gevormd worden naar zijn beeld. Niet door voortdurend naar die tegenkrachten te kijken, maar door onze aandacht te richten op Hem.
Want er is dus een geestelijke strijd gaande rond dat vormingsproces. En soms kunnen we daar behoorlijk mee worstelen. Misschien herken je dat wel. Je wilt graag groeien in geloof, hoop en liefde. Je wilt graag meer op Jezus gaan lijken. Maar je merkt ook hoe hardnekkig bepaalde patronen kunnen zijn. Hoe gemakkelijk je terugvalt in oude gewoonten. Hoe moeilijk het soms is om werkelijk te veranderen.
En daarom wil ik tot slot nog iets zeggen over Jezus zelf. In dit leertraject, dat de titel ‘De leerlingen’ heeft, staat Jezus centraal als onze leraar. En dat is prachtig. Want van Jezus kunnen we leren hoe het leven bedoeld is. Hoe we mogen leven in Gods koninkrijk. Hoe we kunnen groeien in liefde, vrede en vreugde.
Maar het beeld van Jezus als leraar kan misschien ook iets strengs hebben. Een leraar verwacht iets van je. Je moet opletten, je huiswerk doen, je best doen. Je kunt het goed doen, maar ook verkeerd. En misschien krijg je soms het gevoel dat je als leerling van Jezus inmiddels toch eigenlijk wat verder had moeten zijn. Geduldiger, liefdevoller, minder met jezelf bezig.
Maar weet je wat ik zo mooi vind aan Johannes 10? Onze leraar is ook onze herder. En niet zomaar een herder, maar de goede herder.
Jezus zegt dat de herder zijn schapen bij hun naam roept. Hij kent ze. Hij weet wie ze zijn. Hij weet wat ze nodig hebben. Hij weet waar ze kwetsbaar zijn, waar ze bang voor zijn, waar ze de weg soms kwijtraken. En de schapen kennen zijn stem. Ze herkennen de stem van degene bij wie ze horen.
Dat is een prachtig beeld van geestelijke vorming. Het begint niet per se bij een leraar die zegt dat je hárder je best moet doen. Het begint bij een herder, die je kent en die je bij je naam roept. Die je liefheeft zoals je bent en die je juist daarom uitnodigt om met Hem mee te gaan. Hij gaat zelf voorop.
Geestelijke vorming beging bij luisteren naar de herder. Zijn stem herkennen en Hem volgen. Want tussen al die andere stemmen die ons leven proberen te bepalen, klinkt ook zijn stem. Niet de stem die zegt dat je niet goed genoeg bent. Niet de stem die zegt dat je eerst iets moet presteren om geliefd te zijn. Maar de stem van de goede herder, die je kent, die je liefheeft en die je uitnodigt om achter Hem aan te gaan.
10 gespreksvragen
- Wie ben je eigenlijk? We ontlenen onze identiteit vaak aan wat we doen, wat we hebben en wat anderen van ons vinden. Wat bepaalt op dit moment het meest hoe jij naar jezelf kijkt?
- Je hoeft niet te veranderen om geliefd te worden. Je gaat veranderen omdat je geliefd bent. Wat is voor jou het verschil tussen deze twee gedachten? En welke herken je het meest in je eigen geloofsleven?
- In Johannes 10:10 zegt Jezus dat Hij gekomen is om ons het leven te geven in al zijn volheid. Wat versta jij onder een vol leven? Wanneer ervaar je iets van die volheid?
- In de preek wordt gezegd dat de kerk allereerst bestaat om mensen te verbinden met Christus, zodat ze steeds meer op Hem gaan lijken. Wat betekent dat volgens jou voor wat we als kerk belangrijk vinden en doen?
- We worden allemaal gevormd, of we dat nu willen of niet. Welke mensen, gewoonten, ervaringen of invloeden hebben jou de afgelopen jaren het meest gevormd? En ben je daar blij mee?
- De preek noemt drie tegenkrachten die ons bij Jezus vandaan kunnen trekken: de duivel (leugens), de wereld (invloeden van buitenaf) en ons eigen vlees (ons ik). Welke van deze drie herken je het sterkst in je eigen leven? Kun je een voorbeeld geven?
- In Genesis 3 probeert de slang twijfel te zaaien over Gods goedheid. Welke gedachten of ervaringen kunnen jou aan Gods liefde laten twijfelen? Wat helpt je om toch op zijn goedheid te vertrouwen?
- Jezus is niet alleen onze leraar, maar ook onze herder. Welk van deze twee beelden spreekt jou op dit moment het meest aan? Wat zegt dat over wat je nodig hebt in je geloof?
- De goede herder kent zijn schapen en roept ze bij hun naam. Stel je voor dat Jezus vandaag jouw naam noemt en je persoonlijk aanspreekt. Wat zou je op dit moment het liefst van Hem willen horen?
- Geestelijke vorming begint met luisteren naar Jezus en Hem volgen. Wat zou een kleine, concrete stap kunnen zijn waardoor jij de komende week meer ruimte maakt voor zijn stem en aanwezigheid?
Werkvormen
1. De stemmen in mijn leven
Geef iedereen een vel papier. Laat de deelnemers in het midden hun eigen naam schrijven. Daaromheen schrijven ze uitspraken die ze regelmatig horen of tegen zichzelf zeggen. Bijvoorbeeld: ‘Je moet meer je best doen’, ‘Je doet ertoe’, ‘Je moet succesvol zijn’, ‘Je bent geliefd’, ‘Je schiet tekort’.
Laat iedereen vervolgens twee kleuren gebruiken: één voor stemmen die helpen om te groeien in liefde, vrede en vreugde, en één voor stemmen die daarvan wegtrekken.
Bespreek samen: Welke stemmen krijgen in jouw leven veel ruimte? Welke stem zou je vaker willen horen?
Afsluiting: Lees Johannes 10:3-4. Laat iedereen één zin opschrijven die hij of zij wil onthouden als een woord van de goede herder.
2. Twee stoelen: de leraar en de herder
Zet twee stoelen naast elkaar. Leg op de ene stoel een papier met ‘LER AAR’ en op de andere ‘HERDER’.
Nodig de deelnemers uit om bij de stoel te gaan staan die het beste past bij hoe zij Jezus op dit moment ervaren.
Laat iedereen vertellen waarom hij of zij daar staat. Wat spreekt je aan in dit beeld? Wat vind je er misschien moeilijk aan?
Nodig de deelnemers daarna uit om bij de andere stoel te gaan staan en zich af te vragen: Wat zou dit andere beeld van Jezus mij kunnen geven?
Afsluiting: Bespreek hoe Jezus als leraar én herder ons helpt om te groeien zonder dat ons geloof een prestatieproject wordt.
3. Mijn geestelijke groeituin
Laat iedereen een eenvoudige tuin tekenen met daarin drie onderdelen:
- De bloemen en vruchten: Waar zie je in je leven al iets groeien van Jezus’ liefde, vrede, geduld of vreugde?
- Het onkruid: Welke gewoonten, gedachten of verlangens zitten die groei soms in de weg?
- Het water en het zonlicht: Wat helpt jou om verbonden te blijven met Jezus en verder te groeien?
Laat de deelnemers hun tekening in tweetallen bespreken. Nodig hen uit om niet alleen te vertellen wat moeilijk is, maar juist ook wat er al groeit.
Afsluiting: Iedereen kiest één kleine geloofspraktijk voor de komende week die helpt om in Christus te blijven. Sluit af met een kort gebed waarin je God dankt voor wat Hij al laat groeien.
